Miasto Sieniawa
Usytuowane w południowej części Kotliny Sandomierskiej, zwanej Nadsaniem, w dolinie Dolnego Sanu, w pobliżu ujścia do Sanu rzeki Lubaczówki i Wisłoka.
Znajduje się w odległości 22 km na pn. zach. od Jarosławia oraz 18 km na pn. wsch. od Przeworska, z którym wiąże się jej przyszłość, bowiem od 1 stycznia 1999 roku Sieniawa należy do powiatu przeworskiego w województwie podkarpackim.
Miasteczko leży na prawym, odległym od niego o 2 km, brzegu Sanu. Nie opodal na pd. wsch. ciągną się rozległe połacie lasów sieniawskich. Z kolei teren na północ od Sieniawy jest falisty i pagórkowaty, pokryty resztkami wielkich niegdyś lasów Puszczy Sandomierskiej. Teren ten stanowi próg Wyżyny Lubelskiej. Obok płaszczyzny sieniawskiej w sąsiedztwie Leżachowa wznosi się niewielkie wzgórze (195 m n.p.m.), a w kierunku Dobrej położone jest wzniesienie zwane "Sław-Górą" (224 m n.p.m.).
Sieniawa i jej okolice leżą na obszarze rozległej doliny o łagodnych stokach z licznymi stawkami i mokradłami, których pochodzenie wiąże się z przemieszczaniem się koryta rzeki. San w przeszłości wędrował dość szeroko, zostawiając ślady w postaci starorzeczy i mokradeł (stanowisko koło Pigan) albo też oznaczał np. zasięg wylewów (Wylewa). W XVIII stuleciu przepływał tuż pod Sieniawą. Częściowo do dzisiaj zachowane skarpy wyznaczały linię tamtejszego przebiegu rzeki. W XIX wieku dokonano regulacji Sanu, przesuwając koryto mniej więcej 1.5 km na zachód.
Po uregulowaniu koryta, San stał się mniej groźny. Istotny wpływ na to miało niewątpliwie zbudowanie zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie.
Historia
Sieniawa liczy sobie ponad 300 lat. Nazwę i herb w postaci półksiężyca i gwiazdy na niebieskim tle wzięła od rodziny Sieniawskich. Z inicjatywy Mikołaja Hieronima Sieniawskiego - wojewody wołyńskiego, hetmana polnego koronnego i właściciela olbrzymich dóbr na wschodnich terenach Rzeczypospolitej, powstała w 1676 roku, odtąd jej losy i rozwój mocno związane były z dwoma wielkimi rodami na stałe wpisanymi w dzieje Polski - rodem Sieniawskich i Czartoryskich. Oni to w znakomitej większości przyczynili się do rozbudowy miasteczka, nie skąpiąc mu takich dzieł architektury, jak pałac wzniesiony w I poł. XVIII w.
Duch przeszłości, choć milczący i wycofany, po prostu jest i stanowi ważną część atmosfery, którą oddycha się w Sieniawie. Jego oddziaływanie potęguje obecność 22 trumien ze szczątkami członków rodziny Czartoryskich w krypcie pod kościołem parafialnym. Warto więc nieco zgłębić dzieje Sieniawy.
Dla osadnictwa zawsze najistotniejsze były czynniki geograficzne. W przypadku okolic Sieniawy znamienną była bliskość rzeki. Na podstawie przeprowadzonych badań archeologicznych wnioskować można, że osady nad Sanem występowały już 4000 lat p.n.e., a w okresie kultury łużyckiej, potem wpływów kultury rzymskiej, istniała sieć osad nadrzecznych i gródków. Wykorzystywały one dogodną rzeżbę niedużych wzniesień na terenie z reguły podmokłym, a przez to trudno dostępnym. Świadczą o tym prace wykopaliskowe prowadzone w pobliskich wsiach: Dybkowie, Leżachowie, Czerwonej Woli, Piganach, Wylewie, Piskorowicach.
Na prastare miejscowe osadnictwo wskazywały ślady "kości niedopalonych i dość dużych kawałków węgla drzewnego", o których pisał Karol Rogawski w 1865 roku.
W 1874 roku Franciszek Martynowski w "Gazecie Lwowskiej" informował o znalezieniu dawnych cmentarzysk pod lasem, zw. Kot, obok wsi Wylewa.
Inne odkryte cmentarzyska, to np. położone na terenie pagórkowatym, wskazującym sporą ilość śladów zwęglonych osad przeciętych strumykiem Czerniawką od Dybkowa do Leżachowa. Albo też cmentarzysko w pobliżu pastwiska wsi Wylewa, na którym znaleziono m. in. naczynia gliniane i popielnice.
Niedaleko wsi Pigany odkopano 125 grobów łużyckich z okresu nowszego żelaza. Znalezione przedmioty w większości trafiły do Muzeum Archeologicznego w Warszawie, do Krakowa, nieliczne zaś do muzeum w Jarosławiu.
Generalnie można stwierdzić, że osadnictwo rozwijało się tutaj słabo, głównie za sprawą mało urodzajnych gleb piaszczystych, sporadycznie pokrytych urodzajną warstwą lessu.
W średniowieczu osadnictwo na Nadsaniu było raczej rozrzucone i mało rozwinięte w porównaniu z zagęszczeniem osad nad górnym i środkowym Sanem.
Od XV do XVIII wieku na skutek zasiedlenia obszarów dawnej Puszczy Sandomierskiej powstawały nowe, choć i tak nieliczne osady.
Początki Sieniawy związane są ze starą wsią Dybków, dziś dzielnicą miasta. Na części jej gruntów ulokowano miasto mające spełniać istotną rolę w prywatnych dobrach Sieniawskich. Chodziło przede wszystkim o funkcję portową, funkcję prywatnego miasta rezydencjonalnego, ośrodka administracyjno-dyspozycyjnego dóbr oraz centrum rynku lokalnego.
Najstarsze wiadomości o Dybkowie pochodzą z XV wieku, kiedy wieś po raz pierwszy wymieniono jako własność Jana Morawy, wójta z Tapina. W 1569 roku Dybków znalazł się w posiadaniu Jana Kostki - wojewody sandomierskiego, drogą jego małżeństwa z Zofią Odrowążówną primo voto Tarnowską. Dwa lata później Kostkowie ufundowali drewniany kościół, który niestety, w 1624 roku uległ zniszczeniu podczas najazdu Tatarów. Jednak dzięki staraniom Katarzyny - córki Kostków, która jeszcze w 1593 roku wyszła za mąż za Adama Hieronima Sieniawskiego, kościół ten został odbudowany.
Z dokumentów uposażenia kościoła z 1629 r., wydanego w Brzeżanach, wynika, że w tym czasie w Dybkowie znajdowały się m. in.: kościół parafialny, plebania wraz z ogrodem, ruska cerkiew, szkoła, dom wójta, folwark i trzy stawy. Do tego dochodził szpital dla ubogich, ufundowany w 1647 r. z inicjatywy Katarzyny Sieniawskiej.
Dybków, oprócz funkcji rolniczych i tych wynikających z charakteru prywatnej własności, pełnił rolę ośrodka dóbr na obszarach własności Sieniawskich nad Sanem. Około roku 1650 właściciel wzniósł na pobliskim wzgórzu ceglaną fortecę o nazwie Sieniawa. Ubezpieczył ją bastionami i nasypami ziemnymi. Załogę tej fortecy stanowiła prywatna dragonia i broniąca pobliskich włości Sieniawskich.
II połowa XVII w. to okres intensywnego rozwoju Dybkowa, realizowania licznych projektów, podejmowania inwestycji, zmian w układzie przestrzennym oraz częściowo zmian funkcjonalnych.
Okres ten zamyka ważne i poważne wydarzenie z 1676 r., czyli powstanie Sieniawy, przyznanie jej praw miejskich, początek zupełnie nowych struktur.
W owym okresie rozpoczęto m. in. budowę dworu - rezydencji Sieniawskich, założenie ogrodu kwaterunkowego, budowę portu rzecznego wraz z magazynami i spichlerzami. Zaczęto również pracę przy zakładaniu miasta, Przedmieścia Tarnogrodzkiego, budowę kościoła i klasztoru dla Dominikanów Obserwatorów. Między 1664 a 1680 rokiem wzniesiono fortyfikacje, a w 1672 Mikołaj Sieniawski powiadomił sejm o budowie umocnień obronnych na obszarze Dybkowa. W celach obronnych, a zwłaszcza przed częstymi wówczas napadami Tatarów, Sieniawski wybudował zameczek, którego ślady w postaci murów obronnych pozostały do dzisiaj. Można je zobaczyć w Sieniawie przy ul. Kościuszki.
Te na szeroką skalę podjęte działania, przekształcające Dybków, niejako przygotowały teren dla właśnie budowanego miasta.
Do nowego ośrodka miejskiego chętnie przybywali osadnicy przyciagani korzystnymi, długoterminowymi zwolnieniami podatkowymi oraz możliwościami rozwojowymi ośrodka miejskiego przy porcie.
Czynnikiem sprzyjającym założeniu miasta było usytuowanie nad żeglowną rzeką. Jedną z zasadniczych funkcji, jeką miasto miało pełnić, była funkcja portowa. Plany gospodarcze Mikołaja Hieronima Sieniawskiego wiązano początkowo z uruchomieniem handlu rzecznego z latyfundium do Gdańska, następnie ze zorganizowaniem podstawowej bazy i ośrodka przeładunkowego całego handlu zewnętrznego latyfundium skierowanego przez San i Wisłę do Gdańska.
Kolejnym istotnym czynnikiem była obronność, w przypadku Sieniawy rozpatrywana po pierwsze - jako obrona miasta i jego mieszkańców, rezydencji, portów, spichlerzy itd., a po drugie - jako część zorganizowanej obrony w części tego kraju przed napaścią wroga od wschodu i południowego wschodu. Polegała ona na tortyfikowaniu miast, rezydencji, a czasem też poszczególnych osad na danym obszarze. O konieczności obrony Polski od tej strony mówiono od XVI wieku. Sieniawa jako zespół obronny znajdowała się w ostatnim pasmie umocnień obronnych w częsci tego kraju
Wymieniając zasadnicze czynniki miastotwórcze, nie można pominąć wpływu międzynarodowych szlaków handlowych biegnących przez Nadsanie, jak np. połączenie Śląska i Europy Zachodniej, prowadzące przez Jarosław, z pd.-wsch. rubieżami Polski i Morzem Czarnym. Lokalnym odgałęzieniem był szlak mający początek przy przeprawie przez San w miejscu, biegnący na wschód przez Lubaczów do połączenia z traktem bałtycko - czarnomorskim. To połączenie komunikacyjne wpłynęło na kształtowanie się i rozwój osadnictwa, a z czasem nabrało znaczenia, jako droga transportu prywatnych towarów do portu rzecznego.
W miejscu, gdzie stykała się ta droga z traktem nadsanowym, łączyły się także skrótowe drogi na Przeworsk, Leżajsk i Tarnogród, a ponadto połączenie uzyskiwały tu brzegi niedostępne poniżej Jarosławia rzeki.
W związku z funkcją portową oraz przepływem kupców z różnymi towarami Sieniawa stawała się lokalnym centrum handlowym, co z kolei sprzyjało wzrostowi liczby kupców lokalnych, rzemieślników oraz cechów rzemiosł różnych. Z czasem miasto stanowiło lokalny, silny ośrodek produkcji rzemieślniczej, usług i wymiany towarowej. Specjalności rzemieślniczych było tu sporo, m. in. funkcjonowali tkacze, szkutnicy, murarze, rzeźnicy, szewcy, kuśnierze, piekarze, garncarze, a z branży artystycznej nie brakowało muzyków i malarzy.
Na ludność miasteczka składały się różne grupy narodowościowe: Polacy, Żydzi, Rusini. Każda z tych grup posiadała swoje organizacje wewnętrzne o charakterze konfesyjnym. I tak ludność polska skupiała się wokół parafii rzymskokatolickiej klasztoru Dominikanów Obserwantów oraz Bractwa Różańca Świętego. Rusini mieli swoją cerkiew parafialną i bractwo cerkwie, Żydzi zaś swoją gminę żydowską.
Na przełomie XVII i XVIII wieku liczba ludności Sieniawy wraz z dwoma przedmieściami wynosiła prawdopodobnie ponad 1500 osób. Domów w Sieniawie było wówczas 106, na Przedmieściu Tarnogrodzkim 69, a 97 na Przedmieściu Jarosławskim, które powstało na części Dybkowa nie włączonej do miasta.
Sieniawę tworzył zespół miejsko - rezydencjonalny, składający się z zespołu miejskiego wraz z przedmieściami i portem oraz zespołu dworsko - ogrodowego. Była ośrodkiem lokalnym, zapleczem i bazą dla portu. Z miastem sprzężona była twierdza ziemno - ceglana z drewnianym dworem (prace nad nim zakończono w 1680 r.) i ogrodem kwaterowym. Powstał w ten sposób układ przestrzenny: miasto - twierdza, który odpowiadał wymogom funkcjonalnym ośrodka, a równocześnie był zgodny z tradycją zakładania miast rezydencjonalnych. Układ ten uzupełniały: port rzeczny, założenie klasztorne Dominikanów Obserwantów (notabene ważny atrybut prywatnego miasta), a także Przedmieście Tarnogrodzkie, gdzie znajdowały się działki ogrodowe osadników i działki tkaczy.
Miasto
Zajmuje obszar 676 ha w tym 469 ha to użytki rolne. Liczba mieszkańców wynosi 2 239. Funkją wiodącą miasta jest pełnienie roli gminnego ośrodka usługowego, natomiast do funcji uzupełniających nateży turystyka i wypoczynek oraz drobney przemysł rolno-spożywczy.
W Sieniawie działają następujące zakłady produkcyjne:
- Nadleśnictwo Sieniawa,
- Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłposka",
- Spółdzielnie Kółek Rolniczych,
- cegielnia,
- zakład krawiecki,
- zakład utylizacyjny,
- dwa młyny gospodarcze,
- stolarnia,
- zakład olejarski,
- dwie przychodnie lekarskie,
- dwa zakłady drzewne
Siedzibę na terenie miasta Sieniawy mają: Urząd Miasta i Gminy w budynku ratusza, Bank Spółdzielczy, poczta, zespół pałacowo-parkowy, Gminny Ośrodek Kultury z remizą strażacką, Szkoła Podstawowa, Liceum Ogólnokształcące. Ponadto znajdują się tu obiekty sportowe: stadion i hala sportowa, tereny rekreacyjneoraz dobrze rozwinięta sieć sklepów spożywczych i przemysłowych.
Do podstawowych elementów struktury funkcjonalno-przestrzennej miasta zalicza się projektowaną obwodnicę miejską, następnie podstawę układu kompozycyjnego miasta, czyli:
- staromiejski układ urbanistyczny z placem rynkowym przedmieściem oraz zespół pałacowo-parkowyy;
- obszar ekologiczny wzdłuż prawego brzegi Sanu, adaptowany w charakterze strefy rekreacyjno-wypoczynkowej w obrębie ośrodka wypoczynkowego "Ubieszyn";
- tereny zabudowy mieszkaniowej wielo i jednorodzinnej, w tym z usługami - preferowane do dalszego rozwoju.
W latach 1999-2002 udało się przeprowadzić liczne inwestycje na terenie miasta i gminy Sieniawa. Udało się w 2002 roku zakończyć budowę gimnazium w Sieniawie. Ukończenie budowy w tak krótkim czasie jest nie lada sukcesem biorąc pod uwagę fakt, iż plan budowyzostał wykonany w 2000r. W 2001r. udało się wykonać pierwszy etap prac: wykonano fundament, ściany parteru, strop nad parterem i ściany piętra. Oddany do użytku budynek posiada 7 sal lekcyjnych komfortowo wyposażonych, sanitariaty i pomieszczenia pomocnicze.
Pieniądze na przeprowadzenie tej inwestycji pochodziły ze środków własnych gminy, zaciągnięto również kredyty bankowe oraz otrzymano fundusze z Kontraktu Wojewódzkiego.
W zakresie prac związanych z poprawą sytuacji szkolnictwa w 2000r. zaadaptowano dawny budynek internatu przy ulicy Kościuszki na Szkołę Podstawową z klasami 0-III. Wykonano również ogrodzenie placu zabaw przy budynku oraz ułożono chodnik z płyt betonowych łączącychul. Sobieskiego ze szkołą i kościołem.
Zmodernizowano stołówkę działającą przy Szkole Podstawowej. Prowadzi się dożywianie dzieci we wszystkich szkołach na terenie naszej gminy. Z tej formy pomocy porzysta obecnie 225 dzieci.
W ostatnich latach prowadzono również systematyczne prace mające na celu poprawę nawierzchni dróg, chodników i oświetlenia ulic.
Utworzono Środowiskowy Dom Samopomocy dziennego pobytu dla osób dorosłych, który zapewnia im zajęcia w zakresie terapi zajęciowej i psychoterapii oraz przygotowuje do samodzielnego działania. Obecnie przebywa w nim 20 osób.
Utworzono również Gabinet Rehabilitacji, w którym wykonuje się zabiegi zlecane przez lekarza rodzinnego lub reumatologo.
Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej realizuje różne zadania na rzecz mieszkańców, na które otrzymuje środki z budżetu gminy. Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej działa od 1990r. i jako inwestycja społeczna pełni podstawową funkcję jaką jest reagowanie na dokonujące się zmiany społeczne oraz łagodzenie skutków tych zmian.
Zadaniem pomocy społecznej na poziomie makrospołecznym jest budowanie poczucia bezpieczeństwa socjalnego poprzez wypełnienie szczelin, systemu emerytalno-rentowego, systemu wynagrodzeń i zasiłków dla bezrobotnych i innych systemów zabezpieczenia społecznego.
Ustawa o pomocy społecznej z 1990r. określiła zadania państwa i samorządu terytorialnego jako realizatorów pomocy. Ustawy precyzują, że pomoc społeczną "organizują organy administracji rządowej i samorządowej". Ustawa o pomocyspołecznej przyznała prawo do świadczeń osobom i rodzicom z następujących przyczyn: ubóstwo, sieroctwo, bezdomność, potrzeba ochrony macirzyństwa, bezrobocie, upośledzenie fizyczne i umysłowe, długotrwała choroba, alkoholizm, narkomania. Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej jest jednostką organizacyjnąpowołaną do realizacji zadań pomocy społecznej zleconych gminie oraz realizuje zadania własne gminy w zakresie pomocy społecznej.
Teren Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej jest bardzo rozległy i swym zasięgiem obejmuje: miasto Sieniawa oraz dziewięć sołectw: Czerce, Czerwona Wola, Dobra, Dybków, Leżachów, Pigany, Paluchy, Rudka i Wylewa. Podzielony jest na rejony obsługiwane przez dwóch pracowników socjalnych i kierownika Ośrodka.
Do zadań zleconych realizowanych przez Ośrodek należą:
- renty socjalne,
- zasiłki stałe,
- zasiłki stałe wyrównawcze,
- zasiłki z tytułu ochrony macierzyństwa,
- zasiłki okresowe,
- zasiłki okresowe gwarantowane,
- zasiłki okresowe specjalne,
- zasiłki rodzinne i pielegnacyjne,
- składki ZUS,
- bilety kredytowane.
Do zadań własnych realizowanych przez Ośrodek należą:
- zasiłki i pomoc w naturze.
- usługi opiekuńcze,
- pomoc w formie dożywiania,
- sprawienie pogrzebu.
Gmina przeznacza znaczne środki na działalność sportową organizowaną zwłaszcza w klubie MKS "Sokół". Są to środki na zakup sprzętu, koszty przejazdów na mecze, zatrudnienie trenera i gospodarza stadionu, a także drobne inwestycje na stadionie.
Turystyka
Sieniawa nie należy do typowych regionów Polski. Jest mało znana, ale z pewnością warta poznania. Znajdują się tu rzeczy piękne, ciekawe i osobliwe. Nie jest Sieniawa pozbawiona urokliwych zakątków, interesujących miejsc i własnej specyficznej atmosfery.
Położona na obszarze krajobrazu chronionego, nie ma uciążliwego przemysłu, a żywność tu produkowana zalicza się do zdrowej żywności. Istnieją więc świetne warunki dla wypoczynku oraz tworzenia i rozwoju gospodarstw agroturystycznych.
Sieniawa jest miejscowością turystyczną dzięki walorom historycznym, położeniu obok lasów, w których można urządzać polowania, oraz niewielkiej odległości od takich miast, jak: Łańcut, Leżajsk, Jarosław czy Przeworsk.
Jeśli chodzi o bazę noclegową, w Sieniawie znajduje się:
- Pałac - Hotel z 36 miejscami noclegowymi,
- Domek myśliwski, gdzie znajduje się 8 miejsc,
- Hala sportowa - ww miejsca,
- Ośrodek Rekreacyjno - Wypoczynkowy "Ubieszyn" dysponujący 40 miejscami, budynkiem gastronomicznym i barem.
Warto zwiedzić:
Spacerując po miasteczku, koniecznie trzeba zobaczyć tutejsze zabytki, tym bardzieji, że niektóre z nich należą do wyjątkowych i osobliwych, jak np. imponujący zbiór wieńców nagrobnych, nie mający sobie podobnego w Polsce, czy też krypta rodu Czartoryskich w podziemiach kościoła parafialnego.
Wiadomo, że zabytki stanowią świadectwo dorobku pokoleń, które już dawno odeszły. Eksponują nam ich kulturę duchową i materialną. Warto więc zapoznać się z nimi.
Do obiektów zabytkowych Sieniawy należą:
- Kościół parafialny pod wezwaniem Jana Chrzciciela, murowany z 1753 roku (w latach 1788 - 1947 był on cerkwią parafii grekokatolickiej, pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego), obecnie jest tam dom przedpogrzebowy. Przy kościele znajduje się dzwonnica z 1753 roku.
- Zespoł klasztorny Dominikanów z ok. 1754 roku, gdzie obecnie mieści się plebania oraz dzwonnica z I poł. XVIIIw. ;
- Zespół pałacowo - parkowy, do którego zalicza się murowany pałac z 1720 - 1726, tzw. pałac letni, drewniany z XIX wieku, nastepnie murowane: oficyna z I poł. XVIII w. , pawilon z II poł. XVIII w., pawilon ośmioboczny z XVIII wieku, kordegarda, brama wjazdowa i odrodzenie, most kamienny nad fosą w parku oraz sam park romantyczny.
- Pozostałości fortyfikacji miejskich z ok. 1664 - 1680 r. (kurtyna, 2 bastiony, wały, fosy).
- Ratusz, w którym obecnie ma siedzibę Urząd Miasta i Gminy.
- Dawna karczma z II poł. XIX wieku.
- Zajazd z poł. XIX wieku, obecnie jest do dom mieszkalny.
- Apteka przy ul. Poniatowskiego z ok. 1880 roku.
- Pięć domów w miejskiej zabudowie, które pochodzą z XVIII wieku, a w XIX były przebudowane.
- Cmentarz żydowski.





